Phun Cát Tàu Biển: Toàn Tập Quy Trình, An Toàn Lao Động và Thiết Bị Bảo Hộ GVS Thiết Yếu

Phun cát tàu biển là một công đoạn quan trọng trong bảo dưỡng và sửa chữa tàu thuyền, giúp loại bỏ lớp gỉ sét, sơn cũ và các tạp chất trên bề mặt kim loại, chuẩn bị cho lớp sơn mới bám dính tốt hơn và kéo dài tuổi thọ của tàu. Tuy nhiên, đây cũng là một công việc tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu không tuân thủ đúng quy trình và trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ. Bài viết này sẽ đi sâu vào quy trình phun cát tàu biển hiệu quả, các biện pháp đảm bảo an toàn lao động và danh mục thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) thiết yếu mà mỗi thợ phun cát của GVS cần phải có để thực hiện công việc một cách an toàn và chuyên nghiệp nhất.

Quy trình phun cát tàu biển hiệu quả

Để đạt được hiệu quả tối ưu và đảm bảo chất lượng cho các lớp phủ tiếp theo, quy trình phun cát cần được thực hiện một cách bài bản và khoa học.

• Kiểm tra và chuẩn bị bề mặt: Đây là bước nền tảng quyết định thành công của toàn bộ quá trình. Người thợ cần đánh giá kỹ lưỡng tình trạng hiện tại của bề mặt tàu, bao gồm mức độ gỉ sét (ví dụ: gỉ sét nhẹ, trung bình hay nặng), các lớp sơn cũ (số lớp, độ bám dính, loại sơn), và sự hiện diện của các tạp chất như dầu mỡ, muối hay bụi bẩn. Việc này thường được thực hiện bằng mắt thường kết hợp với các dụng cụ kiểm tra đơn giản. Sau đó, các mảnh vụn lớn, bong tróc hoặc dầu mỡ cần được loại bỏ sơ bộ bằng các phương pháp cơ học như cạo, chà nhám hoặc sử dụng hóa chất tẩy rửa chuyên dụng. Mục tiêu là tạo ra một bề mặt tương đối sạch sẽ, giúp hạt mài phát huy tối đa khả năng làm sạch và tránh lãng phí vật liệu.
• Lựa chọn vật liệu phun: Việc lựa chọn hạt mài phù hợp là rất quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả làm sạch, độ nhám bề mặt và chi phí.
  • Cát thạch anh: Đây là loại hạt mài truyền thống, giá thành rẻ và hiệu quả cao trong việc loại bỏ gỉ sét và sơn cũ cứng đầu. Tuy nhiên, nó tạo ra lượng bụi silic tinh thể lớn, gây nguy cơ bệnh phổi silic (silicosis) nghiêm trọng cho người lao động, do đó việc sử dụng nó đang ngày càng bị hạn chế và yêu cầu các biện pháp bảo hộ cực kỳ nghiêm ngặt.
  • Hạt thép (Steel grit/shot): Là lựa chọn phổ biến, có độ bền cao, khả năng tái sử dụng nhiều lần và tạo ra bề mặt nhám lý tưởng cho lớp sơn mới bám dính. Hạt thép có khả năng làm sạch mạnh mẽ, phù hợp với các công việc đòi hỏi loại bỏ lớp phủ dày hoặc gỉ sét nặng.
  • Hạt thủy tinh (Glass beads): Tạo ra bề mặt mịn hơn, ít gây hỏng vật liệu nền, thích hợp cho việc làm sạch nhẹ, tạo hiệu ứng làm mờ hoặc chuẩn bị bề mặt cho các lớp phủ đặc biệt không cần độ nhám quá cao.
  • Garnet: Một loại hạt mài tự nhiên, ít bụi, thân thiện với môi trường hơn cát thạch anh, có khả năng làm sạch tốt và tạo độ nhám bề mặt đồng đều. Garnet thường được dùng cho nhiều ứng dụng khác nhau.
  • Xỉ đồng/xỉ than (Slag): Là sản phẩm phụ của ngành công nghiệp luyện kim, có giá thành cạnh tranh, khả năng làm sạch mạnh mẽ nhưng cũng tạo ra một lượng bụi đáng kể và cần kiểm soát tốt.

  Việc lựa chọn phụ thuộc vào vật liệu bề mặt tàu (thép, nhôm), tiêu chuẩn độ sạch yêu cầu (ví dụ: SA 2.5), độ nhám bề mặt mong muốn, quy định về môi trường và ngân sách.

• Thiết lập thiết bị: Trước khi khởi động, mọi thiết bị đều phải được kiểm tra kỹ lưỡng. Máy nén khí phải đảm bảo cung cấp đủ áp lực và lưu lượng khí sạch (không dầu, không nước) qua bộ lọc. Bình phun cát (blast pot) cần được kiểm tra van, đồng hồ áp suất và đảm bảo không có rò rỉ. Vòi phun (nozzle) là bộ phận chịu mài mòn cao, cần kiểm tra tình trạng hao mòn, vì một vòi phun mòn sẽ làm giảm hiệu quả làm sạch và tăng tiêu thụ hạt mài. Dây dẫn khí và dây dẫn hạt mài phải được kiểm tra các vết nứt, thủng hoặc lỏng lẻo để tránh rò rỉ và đảm bảo an toàn. Việc thiết lập đúng cách không chỉ đảm bảo hiệu quả công việc mà còn phòng ngừa các sự cố đáng tiếc.
• Tiến hành phun cát: Đây là giai đoạn chính và đòi hỏi kỹ thuật. Người thợ phải giữ khoảng cách giữa vòi phun và bề mặt một cách nhất quán, thường từ 15-45 cm tùy thuộc vào áp lực và loại hạt mài. Góc phun cũng rất quan trọng: góc gần vuông góc (khoảng 75-90 độ) sẽ mang lại hiệu quả làm sạch mạnh mẽ nhất, trong khi góc nghiêng hơn có thể được sử dụng để loại bỏ lớp phủ mỏng hơn hoặc tránh làm hỏng vật liệu nền. Áp lực khí nén cần được điều chỉnh phù hợp để đảm bảo hạt mài có đủ lực tác động mà không gây hư hại bề mặt hoặc lãng phí. Về kỹ thuật phun, nguyên tắc “từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài” giúp đảm bảo toàn bộ bề mặt được làm sạch đồng đều, tránh bỏ sót và ngăn ngừa việc tái nhiễm bẩn các khu vực đã xử lý.
• Thu gom và xử lý chất thải: Sau khi phun, hạt mài đã sử dụng cùng với các chất bẩn như gỉ sét, sơn cũ sẽ trở thành chất thải. Việc thu dọn phải được tiến hành ngay lập tức để duy trì sự sạch sẽ của khu vực làm việc và ngăn ngừa ô nhiễm. Các phương pháp thu gom có thể bao gồm hút bụi công nghiệp, quét hoặc dùng xe chuyên dụng. Đặc biệt, việc xử lý chất thải phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về môi trường và an toàn lao động. Sơn cũ có thể chứa chì, cromat hoặc các kim loại nặng độc hại, do đó cần được phân loại và xử lý như chất thải nguy hại để tránh ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe cộng đồng.
• Kiểm tra chất lượng: Đây là bước cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng. Bề mặt sau khi phun cát cần được kiểm tra kỹ lưỡng để đảm bảo đạt được tiêu chuẩn độ sạch yêu cầu, phổ biến nhất là SA 2.5 (Near-White Metal Blast Cleaning – làm sạch gần như kim loại trắng). Tiêu chuẩn này có nghĩa là gần như toàn bộ gỉ sét, vảy cán và lớp phủ cũ đã được loại bỏ, chỉ còn lại những vết ố nhẹ li ti. Việc kiểm tra thường được thực hiện bằng mắt thường kết hợp với các bảng so sánh độ sạch tiêu chuẩn (ví dụ: ISO 8501-1 hoặc SSPC-VIS). Ngoài ra, độ nhám bề mặt (surface profile) cũng cần được đo để đảm bảo độ bám dính tối ưu cho lớp sơn mới. Một bề mặt sạch và có độ nhám phù hợp là chìa khóa để kéo dài tuổi thọ của lớp sơn bảo vệ.

An toàn lao động trong phun cát tàu biển

Công việc phun cát tiềm ẩn nhiều mối nguy hiểm, do đó, các biện pháp an toàn lao động phải được đặt lên hàng đầu và thực hiện một cách nghiêm túc.

• Đánh giá rủi ro: Trước khi bắt đầu bất kỳ dự án nào, cần thực hiện một đánh giá rủi ro toàn diện. Điều này bao gồm việc xác định các mối nguy tiềm ẩn như bụi mịn (có thể gây bệnh phổi, kích ứng hô hấp), tiếng ồn cường độ cao từ máy nén khí và vòi phun (nguy cơ mất thính lực vĩnh viễn), mảnh văng của hạt mài và các mảnh vật liệu cũ (gây tổn thương mắt, da), hóa chất độc hại từ các lớp sơn cũ (chì, amiăng, PCBs), và nguy cơ làm việc trong không gian hạn chế (ngạt khí, thiếu oxy, tích tụ chất độc). Một bản đánh giá rủi ro chi tiết sẽ giúp lập kế hoạch các biện pháp phòng ngừa phù hợp.
• Thông gió đầy đủ: Đặc biệt quan trọng khi làm việc trong các không gian kín của tàu như hầm hàng, két nước ballast. Hệ thống thông gió hiệu quả (quạt hút, quạt thổi) giúp loại bỏ bụi mịn, khói độc hại và cung cấp không khí trong lành, giảm nồng độ các chất ô nhiễm trong không khí xuống mức an toàn. Điều này không chỉ bảo vệ sức khỏe hô hấp mà còn giảm nguy cơ cháy nổ do tích tụ các hơi dễ cháy.
• Kiểm soát bụi: Bụi là kẻ thù lớn nhất trong phun cát. Việc kiểm soát bụi có thể thực hiện bằng nhiều cách. Sử dụng các hệ thống phun cát có thu gom bụi (vacuum blasting) hoặc hệ thống thu bụi công nghiệp giúp hút và lọc bụi ngay tại nguồn. Phương pháp phun cát ướt (wet blasting), trong đó nước được trộn lẫn với hạt mài, cũng là một giải pháp hiệu quả để giảm thiểu đáng kể sự phát tán bụi trong không khí, mặc dù cần cân nhắc về vấn đề xử lý nước thải và nguy cơ gỉ sét tức thì (flash rust) trên bề mặt kim loại.
• Biển báo và rào chắn: Khu vực phun cát cần được khoanh vùng rõ ràng bằng hàng rào an toàn hoặc dây cảnh báo. Các biển báo “Nguy hiểm: Đang phun cát,” “Khu vực giới hạn,” “Phải mặc PPE” cần được đặt ở những vị trí dễ thấy để cảnh báo cho những người không có nhiệm vụ không được tiếp cận, tránh các tai nạn do mảnh văng hoặc bụi.
• Đào tạo an toàn: Tất cả nhân viên tham gia vào công việc phun cát phải được đào tạo bài bản và định kỳ về quy trình làm việc an toàn, cách sử dụng đúng cách các thiết bị phun cát và thiết bị bảo hộ cá nhân, nhận diện và đánh giá rủi ro, và các quy trình xử lý tình huống khẩn cấp (như sơ cứu, phòng cháy chữa cháy, quy trình cứu hộ trong không gian hạn chế). Đào tạo thường xuyên giúp nâng cao nhận thức và kỹ năng an toàn cho người lao động.
• Kiểm tra sức khỏe: Phun cát là một công việc đòi hỏi thể chất và tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe lâu dài. Do đó, người lao động phải được kiểm tra sức khỏe định kỳ, đặc biệt là chức năng hô hấp (qua các xét nghiệm như đo hô hấp ký) và thính lực. Điều này giúp phát hiện sớm các vấn đề sức khỏe liên quan đến nghề nghiệp và đảm bảo rằng người lao động có đủ sức khỏe để thực hiện công việc trong môi trường khắc nghiệt này.

Thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) GVS cần có

Việc trang bị đầy đủ và đúng chuẩn các thiết bị bảo hộ cá nhân (PPE) là yếu tố tối quan trọng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người thợ phun cát GVS.

• Mũ bảo hộ (Blast Helmet) hoặc mặt nạ phòng độc cấp khí: Đây là thiết bị bảo hộ quan trọng nhất. Một chiếc mũ bảo hộ chuyên dụng không chỉ bảo vệ đầu, mặt và mắt khỏi va đập và mảnh văng của hạt mài, mà còn tích hợp hệ thống cấp khí sạch từ bên ngoài. Hệ thống này cung cấp không khí đã lọc, đảm bảo người thợ hít thở không khí trong lành, hoàn toàn cách ly với bụi mịn (bao gồm cả bụi silic), khói độc và các hạt vật chất bay lơ lửng trong môi trường làm việc. Mũ thường có tấm che mặt kép với lớp chống trầy xước và hệ thống điều chỉnh lưu lượng khí để tăng sự thoải mái. Việc sử dụng mũ cấp khí là bắt buộc để ngăn ngừa các bệnh về hô hấp nghiêm trọng như bệnh phổi silic.
• Quần áo bảo hộ chuyên dụng (Blast Suit): Được thiết kế đặc biệt để chống mài mòn, chống cắt và chịu được sự va đập liên tục của hạt mài. Bộ quần áo này thường được làm từ vật liệu bền chắc như vải canvas dày, da hoặc sợi tổng hợp chuyên dụng, với các vùng được gia cố thêm ở đầu gối, khuỷu tay và vai. Quần áo bảo hộ không chỉ bảo vệ da khỏi bị tổn thương do hạt mài mà còn ngăn bụi bẩn bám vào cơ thể và quần áo thường ngày của người thợ, đồng thời mang lại sự thoải mái nhất định trong điều kiện làm việc khắc nghiệt.
• Găng tay bảo hộ: Găng tay chuyên dụng cho phun cát thường rất dày, có khả năng chống cắt, chống mài mòn và chịu được va đập mạnh từ hạt mài. Chúng được làm từ các vật liệu như da dày, cao su tổng hợp hoặc kết hợp nhiều lớp vật liệu để bảo vệ đôi tay khỏi các vật sắc nhọn, hạt mài văng và một số loại hóa chất có thể có trên bề mặt tàu. Găng tay cũng cần có độ dài phù hợp, thường là đến khuỷu tay để che kín cổ tay và tạo sự liên kết với ống tay áo bảo hộ.
• Giày hoặc ủng bảo hộ: Đôi chân của người thợ cần được bảo vệ khỏi các vật nặng rơi xuống, vật sắc nhọn đâm xuyên và trượt ngã. Giày hoặc ủng bảo hộ phải có mũi thép để chống va đập và đế chống đâm xuyên làm từ kim loại hoặc vật liệu composite. Ngoài ra, đế giày cần có khả năng chống trượt tốt để đảm bảo an toàn khi di chuyển trên bề mặt trơn trượt hoặc không bằng phẳng trong khu vực làm việc.
• Nút bịt tai hoặc chụp tai chống ồn: Tiếng ồn từ máy nén khí và vòi phun cát có thể dễ dàng vượt quá 100 decibel, mức gây hại nghiêm trọng đến thính giác nếu tiếp xúc lâu dài. Nút bịt tai hoặc chụp tai chống ồn với chỉ số giảm tiếng ồn (NRR) phù hợp là bắt buộc để bảo vệ thính lực của người lao động. Chúng giúp giảm thiểu tác động của tiếng ồn, ngăn ngừa mất thính lực vĩnh viễn và đảm bảo người thợ có thể tập trung vào công việc mà không bị xao nhãng bởi tiếng ồn quá lớn.
• Kính bảo hộ (nếu không dùng mũ kín): Mặc dù mũ bảo hộ chuyên dụng đã tích hợp kính che mặt, trong một số trường hợp cụ thể hoặc khi không sử dụng mũ kín hoàn toàn (ví dụ: trong quá trình chuẩn bị hoặc kiểm tra), kính bảo hộ riêng biệt là cần thiết. Kính phải có khả năng chống va đập cao, chống bám sương và có tấm che bên hông để bảo vệ mắt khỏi bụi bẩn và các mảnh vụn nhỏ có thể văng ra.

Phun cát tàu biển là một công việc đòi hỏi sự tỉ mỉ, kỹ thuật cao và đặc biệt là sự tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc an toàn. Việc áp dụng đúng quy trình, đánh giá rủi ro cẩn thận và trang bị đầy đủ thiết bị bảo hộ cá nhân không chỉ giúp GVS đảm bảo chất lượng công việc mà còn bảo vệ sức khỏe và tính mạng của người lao động. Hãy luôn đặt an toàn lên hàng đầu để mỗi dự án phun cát tàu biển đều được thực hiện thành công và bền vững.